Kayıt Dışı Ekonomi Nedir?

Fiilen gerçekleşmiş olmasına rağmen kaydı tutulmayarak, kamu idarelerinin denetimi dışında kalan her türlü ekonomik işlem ve faaliyet kayıt dışı ekonominin tanımını oluşturmaktadır. Bu çerçevede, ulusal gelir hesaplarına kayıtlı olmayan faaliyetler, kayıt dışı ekonomiyi teşkil eder.
Bir diğer deyişle, resmî GSMH’ ye katkıda bulunmayan ekonomik faaliyetlerin tümü kayıt dışı ekonomi olarak tanımlanmaktadır.
Kayıt Dışı İstihdam Nedir?
Kayıt Dışı İstihdam: Kendi adına ve bağımsız ya da bir işverene hizmet akdiyle bağlı çalışanların çalışmalarının veya elde ettikleri ücret ve kazançların, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına (Sosyal Güvenlik Kurumu, Maliye) hiç bildirilmemesi ya da gün sayısı veya ücret tutarı olarak eksik bildirilmesini ifade eder.
Diğer bir ifadeyle herhangi bir Sosyal Güvenlik Kuruluşuna bağlı olmadan çalışma veya çalıştırılmadır.

Kayıt Dışı Ekonominin Nedenleri

• Mali ve ekonomik nedenler; enflasyon, gelir dağılımının dengesizliği ve yoksulluk, vergi yapısı ve vergi oranlarının yüksekliği, defter tutma hadleri,
 • Hukuki nedenler; yasaların basit ve açık olmaması, sık değişikliğe uğraması
cezaların caydırıcı olmaması, takip edilemeyen kamu alacakları, hukuki boşluklar,
istisna ve muafiyetler ve vatandaşların yasalara güveninin azalması,
 • İdari nedenler; vergi idaresinin organik yapısı, teknik yapı, personel yapısı ve
denetim mekanizması,
• Sosyal nedenler; vergi ahlakı, mükellef psikolojisi ve tarihsel nedenler,

Kayıt Dışı İstihdamın Nedenleri
• İşçi maliyetlerinin yüksek olması (İstihdam vergileri)
• Bürokratik işlemlerin fazlalığı
• Etkin denetimin gerçekleştirilememesi
• Tarafların bilgilendirme ve bilinçlendirilme konularındaki eksikliği
• Sosyal güvenlik hizmetlerinin yeterince cazip görünmemesi
• İşsizlik oranının yüksekliği ve istihdamın katma değerinin düşük ve işgücünün
eğitimsiz olması
• Kamu kurumları arasındaki koordinasyon ve işbirliği eksikliği
• Çalışma ilişkilerinde meydana gelen değişmeler
• Sosyal güvenlik sisteminden kaynaklanan nedenler
• Gelir dağılımındaki adaletsizlik, yoksulluk ve işsizlik
Kayıt dışı istihdamla ilgili bir diğer önemli konu sosyal güvenlik kurumlarına kayıt olmadan çalışanların önemli bir kısmının aynı zamanda kanun dışı çalışmalarıdır. Bu şekilde çalışanlar; özellikle çocuklar ve yabancı kaçak işçiler olarak karşımıza çıkmaktadır.
Türkiye’nin de imzaladığı Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesinin birinci maddesine göre 18 yaşına kadar her insan çocuktur. Medeni Kanununa göre ise 18 yaşını doldurmamış herkes küçük sayılmaktadır. İş hukukuna göre ise 15 yaşın altındaki çocukların çalıştırılması yasaktır
Çocuk çalıştırılması; düşük ücret, sigortasız çalışma gibi iş ve sosyal güvenlik yasalarına aykırı uygulamalar ile işgücü maliyetini düşürebilmektedir. Diğer yandan çocukların çalıştırılması ailelerin de ekonomik sıkıntılarını azaltmaktadır. Bu suretle çocuğun çift taraflı istismar edildiği görülmektedir.
Çalışan çocukların kayıt dışı istihdamda yer almalarına, sadece kayıt dışı kalan ekonomik değer olarak bakılamaz. Sorunun sosyal boyutu çok daha önemlidir. Yetişme çağında, okula devam etmesi gereken insanların sağlıksız koşullarda, yaşlarına uygun olmayan işlerdeistihdam edilmeleri en önemli problemdir.
Yabancı kaçak işçi, bulunduğu ülkeye vatandaşlık tabiiyeti ile bağlı olmadan, mevcut yasal düzenlemelere uygun oturma, çalışma izni veya konaklama izni bulunmadan çalışan bireydir
İşverenlerin resmi şartlarda işçi çalıştırmaları durumunda onlar için yasaların kaçınılmaz olarak öngördüğü asgari ücret, sosyal güvenlik primi ve vergi gibi zorunlulukları yerine getirmesi gerekmektedir. Oysaki kaçak olarak işçi çalıştırılması durumunda işçilik maliyetlerinin düşmesinin yanında işletmenin diğer işyerlerine göre maliyet ve dolayısıyla rekabet avantajı sağlaması söz konusu olabilmektedir. Bu durumda kaçak olarak çalışan işçilerin yerli işçilere göre daha düşük ücretle çalışmayı kabul etmelerinden dolayı onlara yönelik olarak işverenlerin talebi eksilmemektedir.
Ülkemizde yabancı kaçak işçiler genellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerde, özellikle inşaat, döküm, deri, tekstil, plastik, tarım, gemicilik, yükleme,boşaltma, temizlik, tezgahtarlık, otelcilik, vb. işlerde çalıştırılmaktadır.
Genel ekonomik dengeler, işsizlik ve toplumsal duyarlılıklar, yabancı kaçak işçi çalıştırılmasının önlenmesi amacıyla planlı, koordineli, etkin, sürekli ve tüm kesimlerin katıldığı çalışmaları zorunlu kılmaktadır.

Kayıt Dışı İstihdamın Etkileri

Kayıt dışılığın etkileri, çalışanlar açısından kısa vadede, çalışanın ve bakmakla yükümlü oldukları kişilerin sağlık ve çeşitli kısa vadeli riskler açısından sosyal güvencesiz kalmaları, sağlık yardımlarından yeterince faydalanamamaları,
 uzun vadede ise emeklilik haklarından mahrum kalmaları veya geçimlerini sağlamayacak derecede düşük emeklilik aylığı bağlanması, iş kazası veya meslek hastalığı sonucu işçinin uğrayacağı gelir kaybı, tedavi masrafları ve işgücü kaybı olarak sayılabilir.

İşletmeler açısındanise kayıt dışı istihdam; mali açıdan, kayıtlı işçi çalıştıran işletmelerin kayıtlı işçi çalıştırmayan işletmelerle rekabet etmesinin zorluğu, işyerinde meydana gelecek bir iş kazası ve meslek hastalığı vakasının kayıt dışı işçi çalıştıran işverene ağır maliyetler getirmesi gibi sonuçlar  doğurmaktadır.

Sosyal Güvenlik Sistemi Yönünden ise kayıt dışı istihdam; Aktif/pasif dengesinin ve aktüeryal yapının bozulmasına neden olmakta Sosyal Güvenlik Kurumunun finansal açıklarının artmasına ve Kurumun hazineden daha fazla yardım almasına neden olmaktadır.
İstatistiki Sonuçlar Açısından ; Kayıt dışı ekonomi resmi kayıtlara girmediğinden kayıtlı ekonomide belirlenen ekonomik göstergeler
(enflasyon, işsizlik, büyüme oranları ve milli gelir) gerçekte olduğundan farklı çıkmaktadır. Birçok gösterge milli istatistiklere girmediği için ekonominin durumu hakkında yanlış bilgi vermekte ve bu verilere göre uygulanacak iktisadi ve mali politikalardan beklenen sonuçlar gerçekleşmemektedir. İstatistiki olarak GSMH, istihdam, fiyatlar gibi temel göstergelerin kesin olarak belirlenememesi, etkin ve doğru politikalar ile gerekli önlemlerin alınıp uygulanamamasına yol açmaktadır.

 Vergi Rejimine İlişkin Sonuçlar Açısından;Kayıt dışı ekonominin en önemli etkilerinden birisi, devletin temel gelir kaynağı olan vergi gelirlerini azaltmasıdır. Bazı ekonomik faaliyetlerin kayıt dışında kalması, vergilerin eksik ödenmesine ya da hiç ödenmemesine neden olmakta ve sonuçta devletin vergi gelirleri azalmaktadır .

 Vatandaş-Devlet İlişkisine İlişkin Sonuçlar Açısından; Kayıt dışılığın yaygın olması ve gerekli önlemlerin alınamaması, yarattığı bütün dezavantajları nedeniyle vatandaş ile kamu kurumları arasındaki güven ilişkisini zedelemekte, kayıt dışı istihdam ile mücadelede toplumsal mutabakatı zayıflattığı için daha fazla kayıt dışılık için zemin oluşturmaktadır.

Kayıt Dışı İstihdamın Önlenebilmesi İçin Yapılacak Temel Çalışmalar:

• İşçilik maliyetini özellikle istihdam vergileri yönünden azaltıcı çalışmalar, işverenlerin kaçak işçi çalıştırma eğilimini bir ölçüde azaltacaktır. Bu amaçla, işçi ücretlerinden yapılan gelir vergisi ve sosyal sigorta prim kesinti oranlarının belli bir düzeyde azaltılması, kayıt dışı çalıştırma eğilimini bir miktar azaltacaktır.

• Bu amaçla, gelir vergisi oranları indirilebilir; ücretliler için farklı gelir vergisi dilimleri uygulanabilir; 25 yaşın altındaki işçilerin vergilerinde özel indirim yapılabilir; ücretlerin vergilendirilmesinde uygulanan özel indirim, derhal veya kademeli olarak, asgari ücret düzeyine yükseltilebilir; Devletin sosyal güvenliğin finansmanına sürekli ve kesin kurallara bağlanmış bir biçimde katılması sağlanarak, işçilerin sosyal sigorta prim oranları düşürülebilir.
• SSK'nın işlemlerinin basitleştirilmesi, en azından bazı işverenlerin kaçak çalıştırma eğilimini zayıflatacaktır.
• İşçinin çalışma hayatına atılırken SSK'dan doğrudan bir sosyal güvenlik numarası ve kimliği alması, işe başlamadaki bürokratik işlemleri azaltacaktır. İşlemlerin yetersizliği durumunda verilen cezaların yüksekliği de tümüyle kaçak çalıştırmayı gündeme getirebilmektedir.
• Çıraklık ve kalfalık eğitiminde sosyal sigorta haklarına ilişkin ders konulmalıdır.
• Yabancı kaçak işçilerin çalıştırılmaları konusundaki kısıtlama ve yasaklamalar daha da sıkılaştırılmalı ve uygulanmalıdır.
• İnşaat sektöründe ölçümleme yerine geçecek ve önceden tespit olunacak bazı prim ödeme gün sayısı getirilmelidir.
• Devletin denetim organları güçlendirilmeli, denetim personelinin yetkileri artırılmalıdır.
• İşsizlik sigortasının eksikliklerinin giderilmesi, işsizlikten bunalmış çaresiz işçilerin kaçak çalışmayı kabullenme eğilimini zayıflatacaktır. İş güvencesi olan işçi, kaçak çalıştırma taleplerine karşı direnebilecektir.
• Hükümet, kaçak işçilikle mücadelede sendikalarla yakın bir işbirliği gerçekleştirmelidir. Özellikle kaçak işçilerin belirlenmesinde ve Devletin yetkili birimlerinin bu konuda bilgilendirilmesinde, sendikalar ile yapılacak işbirliğinin büyük katkısı olacaktır.
• Genel olarak kayıt-dışı sektör kayıt altına alınmadan kaçak işçiliğin önlenmesi mümkün değildir. Kayıt-dışılığı önleyici düzenlemeler yapılmalıdır.
• Son yıllarda hızla yayılan “sahte kendi hesabına çalışma” ve özellikle de eve-iş-verme sistemi ve vahidi fiyat sistemi, istisna akdi olarak değerlendirilmekten çıkarılmalı, “hizmet akdi” olarak değerlendirilip yasaların koruyuculuğu altına alınmalıdır.
• Taşeronluk, fason üretim ve götürü iş kayıt altına alınmalı; Uluslararası Çalışma Örgütü’nün 94 sayılı Sözleşmesi ve konuyla ilgili Bakanlar Kurulu kararının uygulatılması sağlanmalıdır.
• Kamu inşaatlarını denetleyen mühendislerin ve sürveyanların kaçak işçileri bildirme    yükümlülüğü ve bu konudaki görevlerin ihmali durumunda sorumluluğu getirilmelidir. Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği ve özellikle de İnşaat Mühendisleri Odası, kaçak işçilikle mücadelede görev almalıdır.
• Alo 170  kayıt dışı istihdam ve sosyal güvenlik bilgi hattının tanıtımı ve kullanımı yaygınlaştırılmalıdır.
• Bu konularda kamuoyunun bilgilendirilmesi ve duyarlı hale getirilmesi de, gösterilen çabalardan sonuç alınmasını sağlayacaktır.

Alo 170  Kayıt Dışı İstihdam ve Sosyal Güvenlik Bilgi Hattı

 Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca 28.05.2008 tarihinde açılan Sosyal Güvenlik Kurumu Çağrı Merkezi ile yeni bir hizmet dönemini başlatılmıştır.   

Çağrı Merkezinin Kuruluş Amacı

Çağrı Merkezi Sosyal Güvenlik Kurumunun hizmetleri ve Sosyal Güvenlik sisteminin işleyişi ile ilgili; 
1. Vatandaşın her türlü soru, sorun, eleştiri, öneri, ihbar ve talebini alarak, geri bildirim sağlamak,
2. Sorunları etkin, hızlı bir biçimde çözmek,
3. Sağlıklı, güvenli, kaliteli hizmet vermek amacıyla kurulmuştur.
 
 Alo 170 Kayıt Dışı İstihdam ve Sosyal Güvenlik Bilgi Hattı ile Hedeflenen

1. Kayıt Dışı İstihdamı önleme, kayıp ve kaçakların üstüne giderek, kaynak yaratmak.
2. Kurumdan hizmet alanların gereksinimlerini belirlemek.
3. Bu gereksinimlerin iyi karşılanıp karşılanmadığını anlamak.
4. Vatandaşın Memnuniyet derecesini ölçmek.
5. Sorulara hızlı ve doğru cevap vermek, ve sorunları çözmek.
6. Değişen koşullara uygun hizmet alternatifleri sunmak.

Alo 170 İhbar Hattı Nasıl Çalışıyor?

Sigortası yapılmayan, sigorta primi ödenmeyen kişiler Alo 170'i tuşlayarak, karşısına çıkan operatöre ihbarda bulunacak.
 
İhbarda bulunan kişiden vermek isterse telefon numarası ve mail adresi alınacak ve işlemin sonucu bildirilecek.
 
İhbar edenin kimliği gizli tutulacak ve daha sonra işten çıkarılıp çıkarılmadığı, sigorta primlerinin tam gün ve tam ücret üzerinden ödenip ödenmediğinin takibinin yapılması planlanmıştır.

Bu hizmet sayesinde kayıt dışı istihdamın büyük ölçüde önüne geçileceği düşünülmektedir.